Đền tưởng niệm Tử sĩ Đông Dương tại Nogent sur Marne

Đoạn phim ngắn về buổi lễ khánh thành đền thờ :
https://www.youtube.com/watch?v=Ac9CANUtnG4

(Trích Pháp du Hành trình Nhật ký của Phạm Quỳnh)

Thứ bảy, 17 tháng 6, 1922

3 giờ chiều hôm nay đi xem “Nghĩa sĩ từ” ở Nogent sur Marne, cách thành Paris về phía Đông chừng mười cây-lô-mét. Đây là nơi kỷ niệm những quân sĩ An Nam bị tử trận ở Pháp trong hồi chiến tranh vừa rồi. Chỗ này chính là vườn thí nghiệm các cây cỏ thuộc địa; nguyên khi Đấu xảo Thuộc địa ở Marseille năm 1906 có làm một cái nhà gỗ kiểu An Nam để đấu xảo, gọi là “cái nhà Thủ dầu một”, xong cuộc Đấu xảo thì nhà ấy đem từ Marseille về đây, dựng ở giữa vườn để làm như một cái phòng thí nghiệm về thực vật học. Kịp đến khi chiến tranh, bộ Thuộc địa định sửa sang lại, làm một nơi để kỷ niệm các quân sĩ Việt Nam đi tòng chinh mà chẳng may bị chết trận ở bên này, giao cho Hội “Đông Pháp Kỷ niệm” (Le Souvenir Indochinois) có quan nguyên Học chánh Gourdon đứng đầu trông nom. Bây giờ thời nghiễm nhiên là một cái đền thờ vậy. Dưới trời Tây mà phảng phất có một nơi miếu mạo như bên ta, nhác trông thấy lòng quê luống những bồi hồi. Giá được vài cây đa, cây đề, cây muỗm, cây gạo ở trước sân, hay một lũy tre nữa ở đàng sau thời hệt như ngôi đình bên mình. Hồn tử sĩ ở miền minh mạc [minh: tối; mạc: yên lặng], ví còn quanh quất đâu đây, tưởng cũng hay đi lại chốn này để mơ màng trước cái hình ảnh tổ quốc ở nơi khách địa cho bớt nỗi thương nước nhớ nhà. Vào đến trong đền thời hương án chỉnh tề, hương hoa ngào ngạt, trướng đối rủ rê. Lại kia bức hoành phi của Hội Khai Trí gửi tặng năm xưa, bốn chữ Hán nét vàng còn chói lọi mà mặt gỗ đã nứt rạn. Thường thường những đồ sơn đồ gỗ của mình đem sang Tây hay nứt như thế, là vì khí trời bên này khô hanh, không ẩm thấp như bên ta, phải dùng thứ gỗ thật khô mới chịu được.

Trong anh em có ông khéo kiếm được một thẻ hương và nhớ mua được bao nến đem tự Paris đi, mỗi bàn thờ thắp mấy nén hương, đốt một cây nến, rồi cúi vái, gọi là tỏ tấm lòng mỗi người thương tiếc kẻ đồng bào.

… Xem hết trong đền xem đến ngoài vườn, có dựng một tấm bia kỷ niệm riêng cho những chiến sĩ theo đạo Gia tô không thờ trong đền, trong lòng vơ vẩn như thế. Mãi đến chiều anh em mới thơ thẩn ra về.

….

Thứ hai, 26 tháng 6, 1922

Hôm nay Hoàng thượng [vua Khải Định] cùng quan Sarraut [bộ trưởng bộ Thuộc địa] đến thăm nghĩa sĩ từ ở Nogent sur Marne. Sẵn có ô tô, anh em cũng đánh bộ “gia két”, đội mũ “mơ lông” chạy xe về Nogent xem lễ. Quan nguyên học chính Gourdon làm hội trưởng hội “Đông Pháp Kỷ niệm” (Le Souvenir Indochinois), diễn thuyết chúc mừng. Hoàng thượng đáp lại mấy câu, chắc là những lời hùng biện cả, nhưng đứng xa chẳng nghe thấy chi hết. Xong rồi Hoàng thượng vào thắp hương trong đền, ra đặt vòng hoa sắt ở cái đài Kỷ niệm những chiến sĩ theo đạo Thiên Chúa ở ngoài vườn, dạo quanh vườn một lượt, rồi lên xe, vua quan trẩy về Paris hết.

Còn chúng mình ở lại rẽ vào Joinville le Pont tìm mả một người học sinh An Nam ở nghĩa địa làng. Người ấy có cha mẹ ở Nam kỳ viết giấy nhờ ông V. có qua đấy thì vào thăm. Ai ngờ chốn nhà quê xa xôi ở nước Pháp này mà cũng có nắm xương của con em Nam Việt. Cậu này sang học ở đây năm trước, chẳng may bị bệnh chết. Hội Aliance Francais tống táng hẳn hoi, rồi sau đem di hài vào đây chôn cùng với mấy anh em học sinh người Bắc nữa. Mả xây kiên cố lắm, trên có tảng đá trắng khắc đủ tên tuổi rõ ràng. Các cậu là những bậc thanh niên tuấn tú của nước nhà, vì ham tân học mà bỏ cửa bỏ nhà, lìa cha lìa mẹ sang du học tận đây, mong rằng chóng được tốt nghiệp về nước đem tài học mà thi thố cho ích quốc lợi dân, chẳng may nắm xương đất khách, ngọn cỏ rầu rầu, khiến cho kẻ đồng bào lạc bước đến đây, luống những ngậm ngùi. Nhưng các cậu dù thác mà vẫn có công với nước: các cậu là kẻ hy sinh cho sự học mới vậy. Hồn có thiêng xin phù hộ cho các anh em du học sau này học hành được tấn tới.

Xem thêm Người lính An Nam thời Thế Chiến Thứ Nhất, tại đây: https://www.facebook.com/media/set/?set=a.463356820376495.112595.133331390045708&type=3
Sứ thần của hoàng đế An Nam đến, theo sau là kiệu rước sắc chỉ của hoàng đế Khải Định cung hiến Đền tử sĩ. Lễ cung hiến một đền thờ của người Annam tại Vườn thuộc địa Nogent-sur-Marne để tưởng nhớ những người lính tập và lính thợ Đông Dương đã hy sinh vì nước Pháp trong Đệ nhất thế chiến (1914-1918)
Sứ thần của hoàng đế An Nam đến, theo sau là kiệu rước sắc chỉ của hoàng đế Khải Định cung hiến Đền tử sĩ. Lễ cung hiến một đền thờ của người Annam tại Vườn thuộc địa Nogent-sur-Marne để tưởng nhớ những người lính tập và lính thợ Đông Dương đã hy sinh vì nước Pháp trong Đệ nhất thế chiến (1914-1918)
Trên nóc nhà là 3 chữ Hán, đọc từ trái qua: Nghĩa Sĩ Miếu 廟 士(X). Đền này nguyên là ngôi đình bằng gỗ, làm ở Thủ Dầu Một chở qua Pháp dự Đấu xảo ở Marseille năm 1906 và sau đó được chuyền về Vườn thuộc địa Nogent-sur-Marne để dùng làm đền thờ các tử sĩ người Việt. Để thuận tiện cho việc thờ cúng theo các nghi thức tôn giáo khác nhau, một đài tưởng niệm riêng dành cho các chiến sĩ theo Công giáo cũng đã được xây dựng gần phía góc phải của ngôi đền chính này.

manhhai/flickr.com
Trên nóc nhà là 3 chữ Hán, đọc từ trái qua: Nghĩa Sĩ Miếu 廟 士(X). Đền này nguyên là ngôi đình bằng gỗ, làm ở Thủ Dầu Một chở qua Pháp dự Đấu xảo ở Marseille năm 1906 và sau đó được chuyền về Vườn thuộc địa Nogent-sur-Marne để dùng làm đền thờ các tử sĩ người Việt. Để thuận tiện cho việc thờ cúng theo các nghi thức tôn giáo khác nhau, một đài tưởng niệm riêng dành cho các chiến sĩ theo Công giáo cũng đã được xây dựng gần phía góc phải của ngôi đền chính này.

manhhai/flickr.com

Xem Thêm