Đoàn sứ giả Việt Nam tại Paris năm 1863

Năm 1863, Vua Dực Tông (Tự Đức) cử quan Hiệp biện Đại Học sĩ Phan Thanh Giản làm Chánh sứ sang Pháp thương nghị về việc xin chuộc ba tỉnh Biên Hòa, Gia Định, Định Tường đã nhường đứt cho Pháp năm trước đó trong Khoản 2, Hòa ước Nhâm Tuất, 1862.

Trong dịp này, rất một số nhân vật của đoàn sứ giả Việt Nam có ảnh chụp tại Paris. Có lẽ đây là lần đầu tiên một đoàn ngoại giao nước Việt Nam được chụp ảnh; những hình ảnh này mang tính khoa học nhiều hơn là ngoại giao hay chính trị. Đây là một phần ảnh chụp của tác giả Jacques-Philippe Potteau trong Bộ ảnh Nhân chủng học do Thư viện ảnh của Viện Bảo tàng Nhân loại (Paris) phát hành trong khoảng 1860-1869. Đa số trong năm trăm tấm do Jacques-Philippe Potteau chụp là ảnh bán thân chụp nghiêng và chụp trước mặt. Một số nhỏ là ảnh chụp người mặc quốc phục hay triều phục bản xứ.

Ngoài hình ảnh của Chánh sứ Phan Thanh Giản, trong bộ ảnh chụp đoàn sứ giả Việt Nam còn có Phó sứ Phạm Phú Thứ, Bồi sứ Ngụy Khắc Đản. Bộ ảnh đã số hóa này gồm 47 khung chụp các nhân vật trong đoàn sứ giả Việt Nam năm 1863 tuổi từ 17 đến 75 thuộc nhiều thành phần, từ học sinh, lính hầu, người giúp việc, đến các quan văn võ từ hàng thất phẩm đến nhất phẩm triều đình. Đặc biệt là những tấm hình vợ, con trai và con gái của một đại quan triều Gia Long là ông Philippe Vanier (1762-1842), một sĩ quan Hải quân Hoàng gia Pháp.Tất cả hình ảnh nhân chủng học của tác giả đều có chú thích; tuy nhiên, ở thời điểm đó, tác giả người nước ngoài hiểu biết giới hạn về cách viết tên và địa danh tiếng Việt; người viết tin rằng tên viết trong các phụ chú cạnh hình chụp và những tên tiếng Việt ở đây cũng chỉ là phỏng đoán từ tên không có dấu, ắt có một số sai lầm.

Chú thích ảnh theo thứ tự từ trái sang phải, từ trên xuống dưới.
1. Chánh sứ đoàn Sứ giả Việt Nam, Phan Thanh Giản, Hiệp biện Đại Học sĩ, Kinh lược sứ Nam Kỳ, 68 tuổi, quê ở Vĩnh Long.
2. Phó sứ đoàn Sứ giả Việt Nam Tả Tham tri bộ Lại Phạm Phú Thứ, 44 tuổi, quê ở Quảng Nam, quan văn, Tòng nhị phẩm.
3. Bồi sứ đoàn Sứ giả Việt Nam Án sát sứ tỉnh Quảng Nam Ngụy Khắc Đản, 48 tuổi, quê Nghệ An, quan văn, Tòng tam phẩm.
4. Quan văn, Chánh thất phẩm bộ Hình Hàn Tế [Trần Tề] 39 tuổi, quê ở Nam Định
5. Thừa vụ lang bộ Lại Tạ Hữu Kế, 50 tuổi, sinh tại Huế, quan văn, Chánh lục phẩm.
6. Quan văn Hồ [Ngô] Văn Nhuận, 42 tuổi.
7. Quan võ Hồ Văn Huân, 50 tuổi
8. Phòng ngự sứ Nguyễn Hữu Thần, 30 tuổi, sinh tại Huế, quan võ, Tòng ngũ phẩm.
9. Quan văn Chánh thất phẩm bộ Lại Phạm Hữu Độ, 31 tuổi, quê ở Quảng Bình.
10. Võ công đô uý Lương Văn Thể (Thái), 43 tuổi, quê ở Quảng Nam, quan võ, Tòng ngũ phẩm.
11. Michel Vanier, 51 tuổi, sinh tại Huế, con của bà Sam Diam (?) và ông Philippe Vanier, đại quan triều Gia Long.
12. Nho sĩ Quảng Nam tên Tân, 30 tuổi.
13. Bà Sam Diam, 75 tuổi, con quan, mẹ của ông Michel, vợ (góa) của ông Philippe Vanier
14. Bà Marie Vanier, 40 tuổi con bà Madeleine Seu Dong và ông Philipple Vanier.
15. Hạ sĩ Nguyên, 36 tuổi, quê ở Thừa Thiên, tóc dài 1m58.
16. Ông Hiếu, 45 tuổi, sinh tại Huế, trong quân phục của lính hầu.
Chánh sứ đoàn Sứ giả Việt Nam, Phan Thanh Giản, Hiệp biện Đại Học sĩ, Kinh lược sứ Nam Kỳ, 68 tuổi, quê ở Vĩnh Long.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Chánh sứ đoàn Sứ giả Việt Nam, Phan Thanh Giản, Hiệp biện Đại Học sĩ, Kinh lược sứ Nam Kỳ, 68 tuổi, quê ở Vĩnh Long.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Phó sứ đoàn Sứ giả Việt Nam Tả Tham tri bộ Lại Phạm Phú Thứ, 44 tuổi, quê ở Quảng Nam, quan văn, Tòng nhị phẩm.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Phó sứ đoàn Sứ giả Việt Nam Tả Tham tri bộ Lại Phạm Phú Thứ, 44 tuổi, quê ở Quảng Nam, quan văn, Tòng nhị phẩm.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Bồi sứ đoàn Sứ giả Việt Nam Án sát sứ tỉnh Quảng Nam Ngụy Khắc Đản, 48 tuổi, quê Nghệ An, quan văn, Tòng tam phẩm.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Bồi sứ đoàn Sứ giả Việt Nam Án sát sứ tỉnh Quảng Nam Ngụy Khắc Đản, 48 tuổi, quê Nghệ An, quan văn, Tòng tam phẩm.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Quan văn, Chánh thất phẩm bộ Hình Hàn Tế [Trần Tề] 39 tuổi, quê ở Nam Định
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Quan văn, Chánh thất phẩm bộ Hình Hàn Tế [Trần Tề] 39 tuổi, quê ở Nam Định
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Trái:  Thừa vụ lang bộ Lại Tạ Hữu Kế, 50 tuổi, sinh tại Huế, quan văn, Chánh lục phẩm.
Phải:  Quan văn Hồ [Ngô] Văn Nhuận, 42 tuổi.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Trái: Thừa vụ lang bộ Lại Tạ Hữu Kế, 50 tuổi, sinh tại Huế, quan văn, Chánh lục phẩm.
Phải: Quan văn Hồ [Ngô] Văn Nhuận, 42 tuổi.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Trái:  Quan võ Hồ Văn Huân, 50 tuổi
Phải:  Phòng ngự sứ Nguyễn Hữu Thần, 30 tuổi, sinh tại Huế, quan võ, Tòng ngũ phẩm.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Trái: Quan võ Hồ Văn Huân, 50 tuổi
Phải: Phòng ngự sứ Nguyễn Hữu Thần, 30 tuổi, sinh tại Huế, quan võ, Tòng ngũ phẩm.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Quan văn Chánh thất phẩm bộ Lại Phạm Hữu Độ, 31 tuổi, quê ở Quảng Bình.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Quan văn Chánh thất phẩm bộ Lại Phạm Hữu Độ, 31 tuổi, quê ở Quảng Bình.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Võ công đô uý Lương Văn Thể (Thái), 43 tuổi, quê ở Quảng Nam, quan võ, Tòng ngũ phẩm.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Võ công đô uý Lương Văn Thể (Thái), 43 tuổi, quê ở Quảng Nam, quan võ, Tòng ngũ phẩm.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Michel Vanier, 51 tuổi, sinh tại Huế, con của bà Sam Diam (?) và ông Philippe Vanier, đại quan triều Gia Long.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Michel Vanier, 51 tuổi, sinh tại Huế, con của bà Sam Diam (?) và ông Philippe Vanier, đại quan triều Gia Long.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Võ công đô uý Lương Văn Thể (Thái), 43 tuổi, quê ở Quảng Nam, quan võ, Tòng ngũ phẩm
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Võ công đô uý Lương Văn Thể (Thái), 43 tuổi, quê ở Quảng Nam, quan võ, Tòng ngũ phẩm
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Bà Sam Diam, 75 tuổi, con quan, mẹ của ông Michel, vợ (góa) của ông Philippe Vanier
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Bà Sam Diam, 75 tuổi, con quan, mẹ của ông Michel, vợ (góa) của ông Philippe Vanier
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Bà Marie Vanier, 40 tuổi con bà Madeleine Seu Dong và ông Philipple Vanier.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Bà Marie Vanier, 40 tuổi con bà Madeleine Seu Dong và ông Philipple Vanier.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Hạ sĩ Nguyên, 36 tuổi, quê ở Thừa Thiên, tóc dài 1m58.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Hạ sĩ Nguyên, 36 tuổi, quê ở Thừa Thiên, tóc dài 1m58.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Ông Hiếu, 45 tuổi, sinh tại Huế, trong quân phục của lính hầu.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Ông Hiếu, 45 tuổi, sinh tại Huế, trong quân phục của lính hầu.
Chú thích bởi Admin ĐN theo tài liệu của album này.
Hoàng đế NAPOLÉON III , 55 tuổi, tiếp Sứ đoàn PHAN THANH GIẢN tại điện Tuileries ngày 05-11-1863
Hoàng đế NAPOLÉON III , 55 tuổi, tiếp Sứ đoàn PHAN THANH GIẢN tại điện Tuileries ngày 05-11-1863
Đoàn sứ giả Việt Nam sang Pháp xin chuộc lại ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ
Đoàn sứ giả Việt Nam sang Pháp xin chuộc lại ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ
1863 - ILLUSTRATED LONDON NEWS
1863 - ILLUSTRATED LONDON NEWS
The Annamite Ambassadors in Paris - Antique Print 1863. Các Sứ thần Annam tại Paris
The Annamite Ambassadors in Paris - Antique Print 1863. Các Sứ thần Annam tại Paris
Ngày 23-8, Tự Đức 16, Quí Hợi (5-10-1863)

Hôm nay Quốc trưởng Pháp đã trở về kinh thành, ở trong điện Chuy-lo-ly (Tuileries), A-ba-ly (Aubaret) cho biết là Quốc phi còn ở lại cảng Ba-lét (Bartest) để đáp tàu đi Y-Pha-Nho (Espagne) viếng thăm thân mẫu.

Quốc phi nguyên là con cháu một vị công thần nước ấy, bà mẹ hiện giờ ở kinh đô nước Y-Pha-Nho.

Đến trưa, A-ba-ly cho đón đi xem kho súng đạn. Kho này ở trong thành phía nam sông Xen-nơ (Seine). Nhà này nối nhau trùng điệp, chính giữa dành ra một gian bày các hàng ghế, trên đặt các thứ súng đạn kiểu cũ, kiểu mới, đến mấy trăm hạng; hai bên tường treo đầy những súng gươm của các nước Âu châu và Mỹ châu. Đó là những thứ binh khí, khi xưa lượm được trên các bãi chiến trường; ngoài ra lại còn...

. . .

Buổi chiều hôm ấy, có người vợ viên cựu quản thuyền Phụng (Phénix) ngày trước, tên là Nguyễn Văn Chấn nhũ danh là Thị Sen cùng con gái tên là Ma-duy (Marie) từ thành Lô-di-ăng (Lorient) tìm tới sứ quán (nguyên 10 ngày trước, bà này nghe đồn có sứ thần sang, nên viết thư nhờ A-ba-ly (Aubaret) chuyển hộ lời thỉnh cầu; A-ba-ly được thần đẳng nhận lời, bèn đánh điện cho Thị Sen biết. Thị được tin này, liền cùng người con gái đáp xe lửa lên Ba-lê ở trọ nơi khách sạn). Khi thấy người bổn quốc, bà ấy không sao nén được mối cảm động, hai hàng nước mắt chảy xuống ròng ròng.

Bà này cho biết từ khi theo chồng về Tây, thấm thoát đã 37 năm giời, nay bà đã 75 tuổi (theo Tây phương một tuổi phải đủ 12 tháng). Lúc chồng còn sống, vẫn hẹn có ngày cùng nhau trở lại nước nhà, chẳng may sau khi chồng mất, phần thì mỗi tuổi một già, phần vì các con ngăn cản, thành thử không còn hy vọng được về thăm quê cha đất tổ (bà có 3 trai, 7 gái; một đứa con trai đã có cháu giai, năm nay đã 20 tuổi rồi và mới theo một viên chức Tây sang Gia Định; còn hai con gái cũng đã có chồng. Ma-duy lúc theo về Tây mới lên 2 tuổi, nay đã 39 tuổi rồi và sinh được một giai, năm nay 17 tuổi, học thức cũng đã khá). "Ngày nay sứ quan nước nhà lại cho được phép vào hầu, thực là một việc ngoài sức tưởng tượng, phúc đức cho tôi biết chừng nào!" Bà ta nói vậy, rồi chắp tay cung chúc Hoàng thượng vạn an. Nhân tiện, bà còn kể lại việc trước: "Tôi còn nhớ rằng vào thời Gia Long, Minh Mạng, chồng tôi được ban thưởng triều phục, và tôi cũng được vua ban cho 10 tấm áo sang, hiện nay vẫn còn giữ đủ, thực là cảm kích vô cùng."

Trong khi uống trà, bà nói tiếp: "Khi ở bên nhà, nhà tôi ở Phường Đúc, cha tôi tên Nguyễn Văn Dũng, hai anh tên là Văn Hương, Văn Hữu. Văn Hữu đã làm đến chức cai đội thuyền chiến, nhưng sau khi theo chồng sang đây, tôi không còn nhận được tin tức gì cả." Hai nhân viên sứ bộ là Tạ Hữu Kế và Ngô Văn Nhuận cũng chỉ biết sơ qua mà thôi. Bà ta lại nhớ tới chuyện 20 năm về trước, có người nước nhà tên là Văn Liễu [tên riêng của Tôn Thất Thường] cùng tên Dũng, có đến trú tại nhà bà. Vợ chồng bà rất là hoan hỉ, chẳng biết ngày nay mấy người ấy ra sao?

Thần đẳng thấy bà ta nhắc đền tên ấy, tuy cũng chỉ nhớ mang máng, nên nói: "Hình như họ là nhân viên trong bộ Thương Bạc được phái sang mua vật dụng ở bên này..." Trong khi trò chuyện, bà ta lộ vẻ hết sức vui mừng nhưng đôi khi cũng rầu rầu cảm động... Chỉ vì ở Tây lâu ngày, nên quên nhiều tiếng mẹ đẻ, có nhiều câu bà phải xen cả tiếng Tây vào, khiến người con gái ngồi bên cứ phải nhắc lại luôn luôn (con gái, Ma-duy, cũng biết được đôi chút tiếng ta). Lúc ấy, có cả A-ba-ly (Aubaret) và Ly-a-nhe (Rieunier) ngồi bên, nghe chuyện cũng lấy làm thích thú vô cùng. Một lát sau, mẹ con bà ta cáo từ ra về.


MỪNG LỄ VẠN THỌ TẠI KINH ĐÔ PHÁP QUỐC
(Mừng sinh nhật vua Tự Đức, nhà vua sinh ngày 25 tháng 8 năm Kỷ Sửu, tức ngày 22-9-1929. Năm 1863 vua Tự Đức được 34 tuổi) 

Ngày 25-8, Tự Đức 16 Quí Hợi (7-10-1863)

Hôm nay là ngày lễ Vạn Thọ. Hai hôm trước thần đẳng đã nhờ viên quản lý trong sứ quán, tên gọi A Dăm Be (?), sửa soạn hộ bốn bàn yến tiệc, để cùng các nhân viên và quân lính họp mặt tỏ chút lòng thành, ngoài ra có mời cả Ba Ly (?), A Ba Ly (Aubaret), Lý A Nhe (Rieunier), Át Tô Măng (F. De Conches) cùng mấy người thường hay lui tới, như viên quan năm, ngày trước ở Định Tường là Mô Đô Uy (?). Lại có cả Nguyễn Văn Đức [Chaigneau], Nguyễn Thị Sen cùng con trai là Nguyễn Văn Lễ (hôm nay Lễ mới đến, y đã 51 tuổi), con gái là Ma Duy (Marie) cũng đến dự tiệc. (Thị Sen mặc áo sa hoa, đầu chít khăn nhiễu, con gái cũng ăn vận như mẹ và nói rằng đó là các thứ được vua ban cho ngày xưa).


Paris 1863 - Khách của sứ đoàn PHAN THANH GIẢN


Còn mấy nhân viên theo Lý A Nhe (Rieunier) như ký lục Tôn Thọ Tường, Phan Quang Hiệu, Thông ngôn Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Văn San, cùng viên quản lý trong sứ quán thì ngồi riêng một bàn. Trước khi dự tiệc, A Ba Ly có chuyển một bức thư của Đại học sĩ Đô Ăng Đề Luy và nói: "Ngày nay gặp lễ Vạn Thọ của đức Hoàng đế Việt Nam, tức là một ngày vui mừng chung của hai nước, ông Đại học sĩ được hân hạnh, vâng theo mệnh lệnh của Quốc trưởng, trân trọng đệ một bức thiếp ghi chép tấm lòng chân thành, lời chúc tụng của Quốc trưởng và nhân dân Pháp..."

Thần đẳng đáp: "Đối với tấm thịnh tình của quý Quốc trưởng, Sứ đoàn chúng tôi xin trân trọng bái lĩnh, và xin đệ phúc văn cảm tạ sau này".

Chập tối hôm ấy, các cây trong sân quán đều có treo đèn như sao sa, cửa ngoài và trên tường đều treo lồng đèn kính xanh, đỏ, đủ màu. Trước vườn hoa có đốt các thứ pháo cây bông. Cuộc vui kéo dài mãi đến canh ba thì mới tàn; ai nấy cùng tỏ vẻ vui mừng.

Đêm hôm đó trời bỗng mưa tầm tã, sấm chớp ầm ầm, nhưng chỉ trong một lát thì tạnh ráo.

Nguyên trước khi thần đẳng hẹn viên quản lý sửa soạn hộ yến tiệc thì A Ba Ly có nhắc lại năm trước ở bên nước nhà, cũng ngày hôm nay, ông đến An Giang gặp ngày ăn mừng Vạn Thọ, được xem đốt cây bông vui quá. Khi thần đẳng ngỏ lời mời thì ông đáp rằng: "Quý sứ đoàn sang đây, gặp ngày quốc khánh, dĩ nhiên chúng tôi phải tới, đó là phận sự, há phải đợi mời".

Sáng sớm hôm sau, thần đẳng trích ra 50 đĩnh bạc để giao cho viên quản lý sắm sửa các thứ. Viên ấy nói: "Mới rồi quan Học sĩ đã ra lệnh cho lấy tiền công quỹ chi tiêu, nên chúng tôi không dám nhận." Rồi buổi chiều A Ba Ly (Aubaret) đến, cũng nói về việc đó và xin để Bộ lễ Pháp chuẩn bị, đặng tỏ lòng thành đối với một việc vui mừng chung và sự tôn kính của cả đôi bên đối với Hoàng đế Việt, và xin Sứ quan đừng ngại gì cả.

Thần đẳng thấy nói như vậy, bàn riêng với nhau: "Thôi, nước họ đã có hảo ý, nếu mình chối từ thì cũng bất tiện, chi bằng đợi khi xong việc, ta sẽ liệu sau vậy."

Thế rồi đúng giờ khai mạc, Lễ quan nước đó tới chúc mừng. A Ba Ly (Aubaret) giới thiệu Thị Sen và thuật lai lịch của bà này, Lễ quan quay lại phía hai mẹ con và bắt tay thi lễ, xong rồi nhường bà ta ngồi trên trường kỷ và nói chuyện hỏi han. (hỏi ra thì phong tục phương Tây đều coi trọng phụ nữ, nên phàm có tiệc tùng thì phụ nữ trong bữa tiệc được tiếp mời trân trọng, và trong lúc thù tiếp thì cũng coi họ như nam giới chứ không tị hiềm gì; dẫu chưa quen biết bao giờ cũng thế, huống chi Thị Sen lại là người Việt, nên các quan chức nước đó càng kính mến hơn.)
Ngày 23-8, Tự Đức 16, Quí Hợi (5-10-1863)

Hôm nay Quốc trưởng Pháp đã trở về kinh thành, ở trong điện Chuy-lo-ly (Tuileries), A-ba-ly (Aubaret) cho biết là Quốc phi còn ở lại cảng Ba-lét (Bartest) để đáp tàu đi Y-Pha-Nho (Espagne) viếng thăm thân mẫu.

Quốc phi nguyên là con cháu một vị công thần nước ấy, bà mẹ hiện giờ ở kinh đô nước Y-Pha-Nho.

Đến trưa, A-ba-ly cho đón đi xem kho súng đạn. Kho này ở trong thành phía nam sông Xen-nơ (Seine). Nhà này nối nhau trùng điệp, chính giữa dành ra một gian bày các hàng ghế, trên đặt các thứ súng đạn kiểu cũ, kiểu mới, đến mấy trăm hạng; hai bên tường treo đầy những súng gươm của các nước Âu châu và Mỹ châu. Đó là những thứ binh khí, khi xưa lượm được trên các bãi chiến trường; ngoài ra lại còn...

. . .

Buổi chiều hôm ấy, có người vợ viên cựu quản thuyền Phụng (Phénix) ngày trước, tên là Nguyễn Văn Chấn nhũ danh là Thị Sen cùng con gái tên là Ma-duy (Marie) từ thành Lô-di-ăng (Lorient) tìm tới sứ quán (nguyên 10 ngày trước, bà này nghe đồn có sứ thần sang, nên viết thư nhờ A-ba-ly (Aubaret) chuyển hộ lời thỉnh cầu; A-ba-ly được thần đẳng nhận lời, bèn đánh điện cho Thị Sen biết. Thị được tin này, liền cùng người con gái đáp xe lửa lên Ba-lê ở trọ nơi khách sạn). Khi thấy người bổn quốc, bà ấy không sao nén được mối cảm động, hai hàng nước mắt chảy xuống ròng ròng.

Bà này cho biết từ khi theo chồng về Tây, thấm thoát đã 37 năm giời, nay bà đã 75 tuổi (theo Tây phương một tuổi phải đủ 12 tháng). Lúc chồng còn sống, vẫn hẹn có ngày cùng nhau trở lại nước nhà, chẳng may sau khi chồng mất, phần thì mỗi tuổi một già, phần vì các con ngăn cản, thành thử không còn hy vọng được về thăm quê cha đất tổ (bà có 3 trai, 7 gái; một đứa con trai đã có cháu giai, năm nay đã 20 tuổi rồi và mới theo một viên chức Tây sang Gia Định; còn hai con gái cũng đã có chồng. Ma-duy lúc theo về Tây mới lên 2 tuổi, nay đã 39 tuổi rồi và sinh được một giai, năm nay 17 tuổi, học thức cũng đã khá). "Ngày nay sứ quan nước nhà lại cho được phép vào hầu, thực là một việc ngoài sức tưởng tượng, phúc đức cho tôi biết chừng nào!" Bà ta nói vậy, rồi chắp tay cung chúc Hoàng thượng vạn an. Nhân tiện, bà còn kể lại việc trước: "Tôi còn nhớ rằng vào thời Gia Long, Minh Mạng, chồng tôi được ban thưởng triều phục, và tôi cũng được vua ban cho 10 tấm áo sang, hiện nay vẫn còn giữ đủ, thực là cảm kích vô cùng."

Trong khi uống trà, bà nói tiếp: "Khi ở bên nhà, nhà tôi ở Phường Đúc, cha tôi tên Nguyễn Văn Dũng, hai anh tên là Văn Hương, Văn Hữu. Văn Hữu đã làm đến chức cai đội thuyền chiến, nhưng sau khi theo chồng sang đây, tôi không còn nhận được tin tức gì cả." Hai nhân viên sứ bộ là Tạ Hữu Kế và Ngô Văn Nhuận cũng chỉ biết sơ qua mà thôi. Bà ta lại nhớ tới chuyện 20 năm về trước, có người nước nhà tên là Văn Liễu [tên riêng của Tôn Thất Thường] cùng tên Dũng, có đến trú tại nhà bà. Vợ chồng bà rất là hoan hỉ, chẳng biết ngày nay mấy người ấy ra sao?

Thần đẳng thấy bà ta nhắc đền tên ấy, tuy cũng chỉ nhớ mang máng, nên nói: "Hình như họ là nhân viên trong bộ Thương Bạc được phái sang mua vật dụng ở bên này..." Trong khi trò chuyện, bà ta lộ vẻ hết sức vui mừng nhưng đôi khi cũng rầu rầu cảm động... Chỉ vì ở Tây lâu ngày, nên quên nhiều tiếng mẹ đẻ, có nhiều câu bà phải xen cả tiếng Tây vào, khiến người con gái ngồi bên cứ phải nhắc lại luôn luôn (con gái, Ma-duy, cũng biết được đôi chút tiếng ta). Lúc ấy, có cả A-ba-ly (Aubaret) và Ly-a-nhe (Rieunier) ngồi bên, nghe chuyện cũng lấy làm thích thú vô cùng. Một lát sau, mẹ con bà ta cáo từ ra về.


MỪNG LỄ VẠN THỌ TẠI KINH ĐÔ PHÁP QUỐC
(Mừng sinh nhật vua Tự Đức, nhà vua sinh ngày 25 tháng 8 năm Kỷ Sửu, tức ngày 22-9-1929. Năm 1863 vua Tự Đức được 34 tuổi)

Ngày 25-8, Tự Đức 16 Quí Hợi (7-10-1863)

Hôm nay là ngày lễ Vạn Thọ. Hai hôm trước thần đẳng đã nhờ viên quản lý trong sứ quán, tên gọi A Dăm Be (?), sửa soạn hộ bốn bàn yến tiệc, để cùng các nhân viên và quân lính họp mặt tỏ chút lòng thành, ngoài ra có mời cả Ba Ly (?), A Ba Ly (Aubaret), Lý A Nhe (Rieunier), Át Tô Măng (F. De Conches) cùng mấy người thường hay lui tới, như viên quan năm, ngày trước ở Định Tường là Mô Đô Uy (?). Lại có cả Nguyễn Văn Đức [Chaigneau], Nguyễn Thị Sen cùng con trai là Nguyễn Văn Lễ (hôm nay Lễ mới đến, y đã 51 tuổi), con gái là Ma Duy (Marie) cũng đến dự tiệc. (Thị Sen mặc áo sa hoa, đầu chít khăn nhiễu, con gái cũng ăn vận như mẹ và nói rằng đó là các thứ được vua ban cho ngày xưa).


Paris 1863 - Khách của sứ đoàn PHAN THANH GIẢN


Còn mấy nhân viên theo Lý A Nhe (Rieunier) như ký lục Tôn Thọ Tường, Phan Quang Hiệu, Thông ngôn Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Văn San, cùng viên quản lý trong sứ quán thì ngồi riêng một bàn. Trước khi dự tiệc, A Ba Ly có chuyển một bức thư của Đại học sĩ Đô Ăng Đề Luy và nói: "Ngày nay gặp lễ Vạn Thọ của đức Hoàng đế Việt Nam, tức là một ngày vui mừng chung của hai nước, ông Đại học sĩ được hân hạnh, vâng theo mệnh lệnh của Quốc trưởng, trân trọng đệ một bức thiếp ghi chép tấm lòng chân thành, lời chúc tụng của Quốc trưởng và nhân dân Pháp..."

Thần đẳng đáp: "Đối với tấm thịnh tình của quý Quốc trưởng, Sứ đoàn chúng tôi xin trân trọng bái lĩnh, và xin đệ phúc văn cảm tạ sau này".

Chập tối hôm ấy, các cây trong sân quán đều có treo đèn như sao sa, cửa ngoài và trên tường đều treo lồng đèn kính xanh, đỏ, đủ màu. Trước vườn hoa có đốt các thứ pháo cây bông. Cuộc vui kéo dài mãi đến canh ba thì mới tàn; ai nấy cùng tỏ vẻ vui mừng.

Đêm hôm đó trời bỗng mưa tầm tã, sấm chớp ầm ầm, nhưng chỉ trong một lát thì tạnh ráo.

Nguyên trước khi thần đẳng hẹn viên quản lý sửa soạn hộ yến tiệc thì A Ba Ly có nhắc lại năm trước ở bên nước nhà, cũng ngày hôm nay, ông đến An Giang gặp ngày ăn mừng Vạn Thọ, được xem đốt cây bông vui quá. Khi thần đẳng ngỏ lời mời thì ông đáp rằng: "Quý sứ đoàn sang đây, gặp ngày quốc khánh, dĩ nhiên chúng tôi phải tới, đó là phận sự, há phải đợi mời".

Sáng sớm hôm sau, thần đẳng trích ra 50 đĩnh bạc để giao cho viên quản lý sắm sửa các thứ. Viên ấy nói: "Mới rồi quan Học sĩ đã ra lệnh cho lấy tiền công quỹ chi tiêu, nên chúng tôi không dám nhận." Rồi buổi chiều A Ba Ly (Aubaret) đến, cũng nói về việc đó và xin để Bộ lễ Pháp chuẩn bị, đặng tỏ lòng thành đối với một việc vui mừng chung và sự tôn kính của cả đôi bên đối với Hoàng đế Việt, và xin Sứ quan đừng ngại gì cả.

Thần đẳng thấy nói như vậy, bàn riêng với nhau: "Thôi, nước họ đã có hảo ý, nếu mình chối từ thì cũng bất tiện, chi bằng đợi khi xong việc, ta sẽ liệu sau vậy."

Thế rồi đúng giờ khai mạc, Lễ quan nước đó tới chúc mừng. A Ba Ly (Aubaret) giới thiệu Thị Sen và thuật lai lịch của bà này, Lễ quan quay lại phía hai mẹ con và bắt tay thi lễ, xong rồi nhường bà ta ngồi trên trường kỷ và nói chuyện hỏi han. (hỏi ra thì phong tục phương Tây đều coi trọng phụ nữ, nên phàm có tiệc tùng thì phụ nữ trong bữa tiệc được tiếp mời trân trọng, và trong lúc thù tiếp thì cũng coi họ như nam giới chứ không tị hiềm gì; dẫu chưa quen biết bao giờ cũng thế, huống chi Thị Sen lại là người Việt, nên các quan chức nước đó càng kính mến hơn.)

Xem Thêm