Guồng nước xưa

Trên vùng đất mới chinh phục, người Pháp bị hấp dẫn bởi những guồng nước (Noria) của xứ nông nghiệp, họ chụp khá nhiều ảnh và đưa lên bưu thiếp để giới thiệu đi khắp nơi.

Guồng nước được người Pháp tìm thấy ở khắp ba miền, ở vùng núi Tây Bắc còn được gọi là cọn nước.

Ra đời từ nhu cầu thủy lợi và sinh hoạt guồng nước được làm ra nhằm tận dụng sức nước từ các dòng chảy tự nhiên để đưa nước lên cao, dẫn nước về các đồng ruộng và thôn bản.

Quá trình làm mỗi chiếc guồng là cả một kỳ công với những bí quyết được truyền lại từ nhiều thế hệ. Tất cả vật liệu để làm cọn đều có nguồn gốc từ núi rừng như tre, nứa, gỗ, lạt, song, mây, vầu…

Để làm guồng nước thoạt tiên người ta dựng cái trục quay trên một giá đỡ, ngày nay có thể dùng vòng bi lồng vào khớp trục, nhưng xưa kia chỉ có giá đỡ bằng chạc cây và đặt vào đó một nửa khoanh vầu tròn. Trục có thể quay lẹ làng trên đó.

Người ta dùng tre và vầu kết hai vòng lớn làm đường kính bánh guồng, và những nan hoa nối chéo từ trục sang hai vòng bánh, tức là nan hoa từ điểm trục bên này vắt chéo qua vòng bên kia. Nơi tiếp giáp của các nan hoa bên trong guồng, người ta cài tiếp hai vòng hai bên điểm tiếp giáp để lực giữ guồng được khỏe. Đầu guồng sẽ cài những quạt đan để nước đập vào đó và kề luôn đó là những ống bương múc nước, rồi liên tục chuyền nước vào hệ thống máng.

Một vài chi tiết khác được gia cố ở trục, điểm kết nan hoa. Tất cả guồng được buộc bằng một loại dây rừng rất bền và dẻo.

Hình ảnh các guồng nước (bánh xe nước) như những bánh xe khổng lồ chậm rãi quay những vòng quay đều đều bên dòng suối đã trở một thành nét đặc trưng của nông nghiệp Việt Nam.
Guồng nước ở Bắc Kỳ giúp đưa nước từ suối lên ruộng.  Hình chiếc lư đồng nhỏ góc trái cho ta biết bức ảnh của P.Dieulefils
Guồng nước ở Bắc Kỳ giúp đưa nước từ suối lên ruộng.
Hình chiếc lư đồng nhỏ góc trái cho ta biết bức ảnh của P.Dieulefils
Một guồng xe nước tại Tiên Yên, Bắc Kỳ  (Tonkin - Tien-Yen - Une Noria)  Qua chiều cao của người dân, ta có thể ước lượng chiếc guồng này đưa nước lên gần 10m.
Một guồng xe nước tại Tiên Yên, Bắc Kỳ
(Tonkin - Tien-Yen - Une Noria)
Qua chiều cao của người dân, ta có thể ước lượng chiếc guồng này đưa nước lên gần 10m.
Guồng nước ở Đà Nẵng, An Nam   ANNAM - Tourane - Noria  Hình chiếc lư đồng nhỏ góc trái cho ta biết bức ảnh của P.Dieulefils
Guồng nước ở Đà Nẵng, An Nam
ANNAM - Tourane - Noria
Hình chiếc lư đồng nhỏ góc trái cho ta biết bức ảnh của P.Dieulefils
Guồng ở Đà Nẵng đưa nước từ sông vào đồng.    TOURANE - NORIAS ELEVANT L'EAU DANS LES RIZIERES
Guồng ở Đà Nẵng đưa nước từ sông vào đồng.

TOURANE - NORIAS ELEVANT L'EAU DANS LES RIZIERES
Noria - Guồng nước
Noria - Guồng nước
Guồng nước ở Quảng Ngãi những năm 1925-1935.  QUANG NGAI 1925-1935 - Une noria composée de huit grandes roues   Machine hydraulique composée de huit grandes roues permettant de récupérer de l'eau à l'aide de tubes de bambou inclinés.
Guồng nước ở Quảng Ngãi những năm 1925-1935.
QUANG NGAI 1925-1935 - Une noria composée de huit grandes roues
Machine hydraulique composée de huit grandes roues permettant de récupérer de l'eau à l'aide de tubes de bambou inclinés.
Hà Nội: Hai mẹ con đạp guồng nước, đưa nước vào ruộng
Hà Nội: Hai mẹ con đạp guồng nước, đưa nước vào ruộng
Guồng nước đưa nước từ sông Trà Khúc vào ruộng, Quảng Ngãi – 1926.
Guồng nước đưa nước từ sông Trà Khúc vào ruộng, Quảng Ngãi – 1926.
Guồng xe nước để dẫn nước từ sông vào vườn hay ruộng (ngày xưa chưa sản xuất được máy bơm dễ dàng như ngày nay)  Riviere_et_noria   Nguồn: https://www.flickr.com/photos/13476480@N07/6004653526/in/album-72157698979862444/
Guồng xe nước để dẫn nước từ sông vào vườn hay ruộng (ngày xưa chưa sản xuất được máy bơm dễ dàng như ngày nay)
Riviere_et_noria
Nguồn: https://www.flickr.com/photos/[email protected]/6004653526/in/album-72157698979862444/
Guồng nước ở Quảng Ngãi năm 1920, chú thích trong ảnh là máy tát nước.  1920 INDOCHINE HUONG KY 034 Grandes Norias 034 Hanoi Non Circule RARE
Guồng nước ở Quảng Ngãi năm 1920, chú thích trong ảnh là máy tát nước.
1920 INDOCHINE HUONG KY 034 Grandes Norias 034 Hanoi Non Circule RARE
Guồng nước đạp chân ở Hà Nội, có lẽ là tát nước để bắt cá chứ không phải làm thuỷ lợi như thường thấy.
Guồng nước đạp chân ở Hà Nội, có lẽ là tát nước để bắt cá chứ không phải làm thuỷ lợi như thường thấy.
Guồng xe nước đạp chân trên cánh đồng ở Thừa Thiên - Huế, năm 1920 (ảnh trái) và hình ảnh hai phóng viên quốc tế đạp guồng nước ở Lộc Điền, Thừa Thiên - Huế năm 1965.
Guồng xe nước đạp chân trên cánh đồng ở Thừa Thiên - Huế, năm 1920 (ảnh trái) và hình ảnh hai phóng viên quốc tế đạp guồng nước ở Lộc Điền, Thừa Thiên - Huế năm 1965.
Guồng nước trên sông Đà Rằng, ảnh chụp năm 1930.
Guồng nước trên sông Đà Rằng, ảnh chụp năm 1930.
Bờ và guồng nước ở Phước Lộc, Quảng Ngãi.
Bờ và guồng nước ở Phước Lộc, Quảng Ngãi.
Bờ độn và dàn máng, bờ xe(guồng) nước sông Trà Khúc.
Bờ độn và dàn máng, bờ xe(guồng) nước sông Trà Khúc.
Guồng nước không chỉ dùng trong thuỷ lợi, bức ảnh vào khoảng năm 1930, bến tàu Việt Trì có chiếc tàu vỏ sắt chạy bằng hơi nước đẩy bằng guồng.
Guồng nước không chỉ dùng trong thuỷ lợi, bức ảnh vào khoảng năm 1930, bến tàu Việt Trì có chiếc tàu vỏ sắt chạy bằng hơi nước đẩy bằng guồng.

Xem Thêm