Thành Sơn-Tây (1884)

Khởi thủy, thủ phủ của trấn Sơn Tây đặt ở La Phẩm (phía hữu ngạn sông Hồng, cách ngã ba Bạch Hạc độ 5 km, nay thuộc Ba Vì, Hà Nội). Giữa thế kỷ 18, trấn thành được dời về Mông Phụ (ngoại vi thị xã Sơn Tây ngày nay) để tránh nạn nước lụt. Đến năm 1822, Minh Mạng cho xây dựng thành mới tại vùng đất giáp giới hai xã Mai Trai, Thuần Nghệ, dưới ngã ba Bạch Hạc độ 10 dặm. Vị trí này cách xa sông Hồng hơn thành cũ để tránh bị lở đất. Năm 1831, Minh Mạng cải cách hành chính, đổi các trấn thành tỉnh, trấn Sơn Tây đổi thành tỉnh Sơn Tây. Sau khi ổn định chính quyền cai trị tại Việt Nam, đầu thế kỷ 20, thực dân Pháp thành lập thị xã Sơn Tây, làm thủ phủ của tỉnh Sơn Tây mới.
Một chùa nhỏ gần Sơn-Tây
Một chùa nhỏ gần Sơn-Tây
Một đền làng gần Sơn-Tây
Một đền làng gần Sơn-Tây
Làng gốm gần Sơn-Tây
Làng gốm gần Sơn-Tây
Hầm chứa súng cà-nông
Hầm chứa súng cà-nông
Thành Sơn-Tây
Thành Sơn-Tây
Chùa được biến thành thành trì ở Hôi-Dông (hướng Tây thành Sơn-Tây)
Chùa được biến thành thành trì ở Hôi-Dông (hướng Tây thành Sơn-Tây)
Chùa được biến thành thành trì ở Hôi-Dông (hướng Tây thành Sơn-Tây)
Chùa được biến thành thành trì ở Hôi-Dông (hướng Tây thành Sơn-Tây)
Chùa Phú Nhi gần Sơn-Tây
Chùa Phú Nhi gần Sơn-Tây
Cửa Ðông của thành Sơn-Tây
Cửa Ðông của thành Sơn-Tây
Cửa Nam của thành Sơn-Tây
Cửa Nam của thành Sơn-Tây
Bên trong của thành
Bên trong của thành
Vòng rào phía Bắc của thành
Vòng rào phía Bắc của thành
Ngoại thành, buổi chiều ngày thất thủ
Ngoại thành, buổi chiều ngày thất thủ
Cửa Hậu là cửa phía Bắc lệch Đông, hướng ra Sông Hồng theo con đường của phố Lê Lợi. Trước đây các cây cầu bắc qua hào đều bố trí vào vị trí của tháp và lệch với vị trí cổng thành để có lợi cho việc phòng thủ. Năm 1883 khi quân Pháp tấn công thành Cửa Hậu bị hư hại nặng. được Charles Edouard Hocquard mô tả lại trong hồi ký như sau: ... Với bức trán tường có những vành bằng tre, những phiến đá đen rêu phủ bị những mảnh pháo và những viên đạn rạch nát, cái cửa này có dáng oai nghiêm và dễ sợ của một người lính gác già bị tùng xẻo đến chết ở đây.

Ảnh chụp ngày 8-4-1884
Cửa Hậu là cửa phía Bắc lệch Đông, hướng ra Sông Hồng theo con đường của phố Lê Lợi. Trước đây các cây cầu bắc qua hào đều bố trí vào vị trí của tháp và lệch với vị trí cổng thành để có lợi cho việc phòng thủ. Năm 1883 khi quân Pháp tấn công thành Cửa Hậu bị hư hại nặng. được Charles Edouard Hocquard mô tả lại trong hồi ký như sau: ... Với bức trán tường có những vành bằng tre, những phiến đá đen rêu phủ bị những mảnh pháo và những viên đạn rạch nát, cái cửa này có dáng oai nghiêm và dễ sợ của một người lính gác già bị tùng xẻo đến chết ở đây.

Ảnh chụp ngày 8-4-1884
Thành Sơn-Tây nhìn từ trên đỉnh vọng canh
Thành Sơn-Tây nhìn từ trên đỉnh vọng canh
Bưu ảnh ngôi chùa ở Sơn Tây năm 1884, người Pháp gọi là chùa 100 vị.
Đây có thể là Chùa Mía - Đường Lâm. (một ngôi chùa cổ nổi tiếng với số lượng rất lớn các pho tượng)
Bưu ảnh ngôi chùa ở Sơn Tây năm 1884, người Pháp gọi là chùa 100 vị.
Đây có thể là Chùa Mía - Đường Lâm. (một ngôi chùa cổ nổi tiếng với số lượng rất lớn các pho tượng)
Quan lại ở Sơn Tây năm 1884 ( nay là Thị xã Sơn Tây - Hà Nội).
Quan lại ở Sơn Tây năm 1884 ( nay là Thị xã Sơn Tây - Hà Nội).
Cây cầu có mái che ở vùng Sơn Tây năm 1884, (nay thuộc Thị xã Sơn Tây-Hà Nội).
Cây cầu có mái che ở vùng Sơn Tây năm 1884, (nay thuộc Thị xã Sơn Tây-Hà Nội).
Đình Phú Nhi (Sơn Tây-Hà Nội) năm 1884, người chụp: Bác sĩ Charles-Edouard Hocquard.

Là nơi thờ Thành hoàng của làng-Đức thánh Tản Viên sơn.

Căn cứ vào tư liệu về địa chí Sơn Tây và theo lời kể của các cụ cao niên trong làng, vào năm 1827, sau khi xây dựng xong Thành cổ Sơn Tây khoảng 10 năm thì đình Phú Nhi được xây dựng gồm các hạng mục: Tiền tế, Đại bái và Hậu cung với quy mô to lớn, khang trang, nổi tiếng cả vùng.
Đình Phú Nhi (Sơn Tây-Hà Nội) năm 1884, người chụp: Bác sĩ Charles-Edouard Hocquard.

Là nơi thờ Thành hoàng của làng-Đức thánh Tản Viên sơn.

Căn cứ vào tư liệu về địa chí Sơn Tây và theo lời kể của các cụ cao niên trong làng, vào năm 1827, sau khi xây dựng xong Thành cổ Sơn Tây khoảng 10 năm thì đình Phú Nhi được xây dựng gồm các hạng mục: Tiền tế, Đại bái và Hậu cung với quy mô to lớn, khang trang, nổi tiếng cả vùng.
Nhà thờ Sơn Tây (Hà Nội) cuối thế kỉ 19.
Nhà thờ Sơn Tây (Hà Nội) cuối thế kỉ 19.
Văn Miếu ở Sơn Tây (Hà Nội) đầu thế kỉ 20 với những câu đối đắp trên tam quan.
Văn Miếu ở Sơn Tây (Hà Nội) đầu thế kỉ 20 với những câu đối đắp trên tam quan.
Toà công sứ Pháp của tỉnh Sơn Tây, bên ngoài thành cổ Sơn Tây đầu những năm 1900.

Hiện nay toàn nhà này không còn, được thay vào đó là vườn hoa trung tâm thị xã với  tượng đài Ngô Quyền, nhưng bên dưới vẫn còn hệ thống đường hầm của tòa nhà.
Toà công sứ Pháp của tỉnh Sơn Tây, bên ngoài thành cổ Sơn Tây đầu những năm 1900.

Hiện nay toàn nhà này không còn, được thay vào đó là vườn hoa trung tâm thị xã với tượng đài Ngô Quyền, nhưng bên dưới vẫn còn hệ thống đường hầm của tòa nhà.
Thị xã Sơn Tây (Hà Nội) thời Pháp thuộc.
Thị xã Sơn Tây (Hà Nội) thời Pháp thuộc.
Thị xã Sơn Tây (Hà Nội) thời Pháp thuộc.
Thị xã Sơn Tây (Hà Nội) thời Pháp thuộc.
Một khách sạn trong Thị xã Sơn Tây (Hà Nội) cuối thế kỉ 19 đầu thế kỉ 20.

Bên cạnh ngôi nhà lợp lá đơn sơ là một khách sạn 2 tầng do người Pháp  xây dựng.
Một khách sạn trong Thị xã Sơn Tây (Hà Nội) cuối thế kỉ 19 đầu thế kỉ 20.

Bên cạnh ngôi nhà lợp lá đơn sơ là một khách sạn 2 tầng do người Pháp xây dựng.
Thành cổ Sơn Tây đầu thế kỉ XX.
Cửa Tả, ở phía Đông Nam, hướng ra chợ Nghệ, phố Phùng Khắc Hoan, hiện không còn.
Gần Cửa Tả (bên trái) là Cửa Hậu, ở phía Đông Bắc hướng ra phố Lê Lợi ngày nay (nơi đặt trụ sở UBND thị xã Sơn Tây). Đặc điểm để nhận ra Cửa Hậu là có cầu bắc qua hào nước. Cùng với Cửa Tiền ở hướng đối diện, chúng tạo thành một trục kiến trúc chính của thành theo hướng Đông Bắc - Tây Nam. Trong bức ảnh Hocquard chụp năm 1884 này Cửa Hậu bị phá huỷ và được dựng tạm bằng các cây gỗ. Điều đó lý giải vì sao trong các bức ảnh sau, kiến trúc của Cửa Hậu có hình dáng khác biệt hoàn toàn so với ba cửa kia.
Năm 1911 có một ô cửa sổ được trổ ở đó, mái vọng lâu cong hỏng nát được thay bằng mái thẳng.
Thành cổ Sơn Tây đầu thế kỉ XX.
Cửa Tả, ở phía Đông Nam, hướng ra chợ Nghệ, phố Phùng Khắc Hoan, hiện không còn.
Gần Cửa Tả (bên trái) là Cửa Hậu, ở phía Đông Bắc hướng ra phố Lê Lợi ngày nay (nơi đặt trụ sở UBND thị xã Sơn Tây). Đặc điểm để nhận ra Cửa Hậu là có cầu bắc qua hào nước. Cùng với Cửa Tiền ở hướng đối diện, chúng tạo thành một trục kiến trúc chính của thành theo hướng Đông Bắc - Tây Nam. Trong bức ảnh Hocquard chụp năm 1884 này Cửa Hậu bị phá huỷ và được dựng tạm bằng các cây gỗ. Điều đó lý giải vì sao trong các bức ảnh sau, kiến trúc của Cửa Hậu có hình dáng khác biệt hoàn toàn so với ba cửa kia.
Năm 1911 có một ô cửa sổ được trổ ở đó, mái vọng lâu cong hỏng nát được thay bằng mái thẳng.

Xem Thêm