Thái Hà ấp, lăng mộ của cựu Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải

Mộ của Hoàng Cao Khải nằm ở khu vực ấp Thái Hà cũ, nay thuộc phường Trung Liệt, quận Đống Đa, Hà Nội.
Khu ấp có tính đặc thù cao về kiến trúc, được xây dựng năm 1893. Nằm rải rác ở khu vực phía Tây gò Đống Đa, gồm nhiều công trình kiến trúc tinh xảo được đánh giá là đạt đến trình độ kỹ thuật cao tay trong nghệ thuật điêu khắc đá của người Việt.

Một điểm thú vị là tại ấp Thái Hà, Hoàng Cao Khải đã cho xây miếu Trung Liệt để tưởng niệm bốn vị quan yêu nước thế kỷ XIX là Tổng đốc Trương Quốc Dụng hy sinh khi chỉ huy công cuộc bình định năm 1864, Nguyễn Tri Phương tự vẫn khi thành Hà Nội thất thủ, Đoàn Thọ chết trong một cuộc khởi nghĩa chống Pháp tại Lạng Sơn năm 1890, Hoàng Diệu, Tổng đốc thành Hà Nội, tự vẫn khi quân Pháp chiếm thành lần thứ hai (1882). Song hiện nay khu miếu Trung Liệt đã hoàn toàn bị xóa sổ!
Đến nay toàn bộ khu lăng mộ đã và đang bị tàn phá
Cựu Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải chụp hình với hai vợ chồng con trai (Hoàng Trọng Phu, Tổng đốc Hà Đông) năm 1915 - Photo by Léon Busy     L'ex Kinh-lu'o'c (vice-roi) du Tonkin et le gouverneur de la province de Hà-Dông
Cựu Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải chụp hình với hai vợ chồng con trai (Hoàng Trọng Phu, Tổng đốc Hà Đông) năm 1915 - Photo by Léon Busy

L'ex Kinh-lu'o'c (vice-roi) du Tonkin et le gouverneur de la province de Hà-Dông
HANOÏ - La Pagode de Vua-Lê (Avenue Beauchamps)   Đền thờ vua Lê Thái Tổ, phía tây hồ Hoàn Kiếm
HANOÏ - La Pagode de Vua-Lê (Avenue Beauchamps)
Đền thờ vua Lê Thái Tổ, phía tây hồ Hoàn Kiếm
Công trình trong hai bức bưu ảnh trên giống nhau đến mức người ta dễ kết luận chúng là một nếu không để ý đến những dòng chú thích
Công trình trong hai bức bưu ảnh trên giống nhau đến mức người ta dễ kết luận chúng là một nếu không để ý đến những dòng chú thích "La pagode de Vua Le" và "Monument funéraire du Kinh Luoc".
Kiến trúc nhà bia và trụ đá đặt tượng vua Lê bên hồ Hoàn Kiếm được sao chép và đưa vào một công trình được xây dựng để suy tôn chính mình của một nhân vật đã đi vào lịch sử - Kinh lược sứ Bắc Kì  Hoàng Cao Khải (vice roi - phó vương - theo cách gọi của người Pháp.    ENVIRONS DE HANOI - VILLAGE DE KINH LUOC - VERS 1900
Kiến trúc nhà bia và trụ đá đặt tượng vua Lê bên hồ Hoàn Kiếm được sao chép và đưa vào một công trình được xây dựng để suy tôn chính mình của một nhân vật đã đi vào lịch sử - Kinh lược sứ Bắc Kì Hoàng Cao Khải (vice roi - phó vương - theo cách gọi của người Pháp.

ENVIRONS DE HANOI - VILLAGE DE KINH LUOC - VERS 1900
Kiến trúc nhà bia và trụ đá đặt tượng vua Lê bên hồ Hoàn Kiếm được sao chép và đưa vào một công trình được xây dựng để suy tôn chính mình của một nhân vật đã đi vào lịch sử - Kinh lược sứ Bắc Kì  Hoàng Cao Khải (vice roi - phó vương - theo cách gọi của người Pháp.
Kiến trúc nhà bia và trụ đá đặt tượng vua Lê bên hồ Hoàn Kiếm được sao chép và đưa vào một công trình được xây dựng để suy tôn chính mình của một nhân vật đã đi vào lịch sử - Kinh lược sứ Bắc Kì Hoàng Cao Khải (vice roi - phó vương - theo cách gọi của người Pháp.
Một ngôi đền trong khu đất của Hoàng Cao Khải xưa
Một ngôi đền trong khu đất của Hoàng Cao Khải xưa
Thái Hà ấp của Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải năm 1902
Thái Hà ấp của Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải năm 1902
Vì khu ấp Thái Hà của Hoàng Cao Khải nằm trên thế trũng, chủ nhân cho đào mương máng ngang dọc, xung quanh để tiêu nước, đất đào lên để tôn nền, rồi chia thành vài chục lô vuông vắn.
Vì khu ấp Thái Hà của Hoàng Cao Khải nằm trên thế trũng, chủ nhân cho đào mương máng ngang dọc, xung quanh để tiêu nước, đất đào lên để tôn nền, rồi chia thành vài chục lô vuông vắn.
Khu dinh cơ của Hoàng Cao Khải chiếm một phần tư ấp, ở góc Đông Nam đường cái gồm tư dinh nằm sâu trong cổng chính, cổng phụ, cầu bắc qua hào, tường bao. Phần đất ngoài tư dinh được chia thành lô bán cho các quan lại cao cấp người Việt xây nhà cửa để biến thành một khu quý tộc.
Khu dinh cơ của Hoàng Cao Khải chiếm một phần tư ấp, ở góc Đông Nam đường cái gồm tư dinh nằm sâu trong cổng chính, cổng phụ, cầu bắc qua hào, tường bao. Phần đất ngoài tư dinh được chia thành lô bán cho các quan lại cao cấp người Việt xây nhà cửa để biến thành một khu quý tộc.
Khu lăng mộ của Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải
Khu lăng mộ của Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải
Dân chúng được khuyến khích làm nhà ở xung quanh chùa Đồng Quang, dọc hai bên đường cái, tạo nên một đoạn đường phố tấp nập. Đường tầu điện chạy ngang khu thái ấp dẫn vào tận Ngã Tư Sở. Từ đầu thập kỷ 10 của thế kỷ XX, nhiều cơ quan thuê nhà trong ấp để đặt trụ sở, như Viện Đại lý Pháp, Sở Địa chính Bắc Kỳ, Phòng Thí nghiệm vi trùng học. Năm 1927, người Pháp cho lập một trại thu nhận trẻ lang thang tại đây.
Dân chúng được khuyến khích làm nhà ở xung quanh chùa Đồng Quang, dọc hai bên đường cái, tạo nên một đoạn đường phố tấp nập. Đường tầu điện chạy ngang khu thái ấp dẫn vào tận Ngã Tư Sở. Từ đầu thập kỷ 10 của thế kỷ XX, nhiều cơ quan thuê nhà trong ấp để đặt trụ sở, như Viện Đại lý Pháp, Sở Địa chính Bắc Kỳ, Phòng Thí nghiệm vi trùng học. Năm 1927, người Pháp cho lập một trại thu nhận trẻ lang thang tại đây.
Cột Văn Ngọc trong lăng Hoàng Cao Khải trước năm 1945    Colonne Commémorative Dans Le Palais Du Kinh Lược - Hà Nội Before 1945
Cột Văn Ngọc trong lăng Hoàng Cao Khải trước năm 1945

Colonne Commémorative Dans Le Palais Du Kinh Lược - Hà Nội Before 1945
Cây cột Văn Ngọc nhắc đến hiện diện trên rất nhiều bức bưu ảnh thời ấy
Cây cột Văn Ngọc nhắc đến hiện diện trên rất nhiều bức bưu ảnh thời ấy
Cây cột Văn Ngọc nhắc đến hiện diện trên rất nhiều bức bưu ảnh thời ấy
Cây cột Văn Ngọc nhắc đến hiện diện trên rất nhiều bức bưu ảnh thời ấy
Cây cột Văn Ngọc trong Thái Hà ấp
Cây cột Văn Ngọc trong Thái Hà ấp
Cổng vào khu đất của Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải    Hanoi - Port of village Kinh-Luoc
Cổng vào khu đất của Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải

Hanoi - Port of village Kinh-Luoc
Cổng vào khu Thái Hà ấp của Phó vương Hoàng Cao Khải, ảnh chụp đầu thế kỷ XX
Cổng vào khu Thái Hà ấp của Phó vương Hoàng Cao Khải, ảnh chụp đầu thế kỷ XX
Phía trước mộ Hoàng Cao Khải là hai hàng lính đá mỗi bên 4 người bồng gươm, cao gần bằng người thật, đầu đội mũ nhỏ có tua đứng gác, ảnh chụp vào đầu thế kỷ XX
Phía trước mộ Hoàng Cao Khải là hai hàng lính đá mỗi bên 4 người bồng gươm, cao gần bằng người thật, đầu đội mũ nhỏ có tua đứng gác, ảnh chụp vào đầu thế kỷ XX
Đối diện với lối lên xuống hồ là lăng chính của vợ chồng Hoàng Cao Khải hoàn toàn bằng đá cẩm thạch trắng, rất lớn và hoành tráng, trần cách sàn hơn 4 mét, ở giữa có một cái bàn đá màu trắng rộng và rất mát, trẻ con leo lên đó ngồi dăm bảy đứa thoải mái. Mộ của Hoàng Cao Khải ở bên trái, của vợ ông ta ở bên phải, đều bằng đá cẩm thạch trắng cực đẹp, chạm trổ tinh vi, có khắc những dòng chữ Hán sắc xảo.    Phía trước mộ là hai hàng lính đá mỗi bên 4 người bồng gươm, cao gần bằng người thật, đầu đội mũ nhỏ có tua đứng gác.
Đối diện với lối lên xuống hồ là lăng chính của vợ chồng Hoàng Cao Khải hoàn toàn bằng đá cẩm thạch trắng, rất lớn và hoành tráng, trần cách sàn hơn 4 mét, ở giữa có một cái bàn đá màu trắng rộng và rất mát, trẻ con leo lên đó ngồi dăm bảy đứa thoải mái. Mộ của Hoàng Cao Khải ở bên trái, của vợ ông ta ở bên phải, đều bằng đá cẩm thạch trắng cực đẹp, chạm trổ tinh vi, có khắc những dòng chữ Hán sắc xảo.

Phía trước mộ là hai hàng lính đá mỗi bên 4 người bồng gươm, cao gần bằng người thật, đầu đội mũ nhỏ có tua đứng gác."
Lăng mộ quan Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải năm 1931    Hanoï, 1931 – Tombeau du Kinh Luoc – Le monument    Nguồn: http://www.aavh.org/?p=3532
Lăng mộ quan Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải năm 1931
Hanoï, 1931 – Tombeau du Kinh Luoc – Le monument

Nguồn: http://www.aavh.org/?p=3532
Mộ Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải xây năm 1893.   HANOI - TOMB OF S.E. LE KINH LUOC HOANG KAO KAI   Mộ vợ chồng Hoàng Cao Khải để lộ thiên trên một nền đá có tường bao, bờ tam cấp dẫn lên được trang trí bằng hai khối đá tạc hoa văn cách điệu hình rồng, về sau một toà lăng được dựng bên trên, toà lăng này còn tồn tại tới ngày nay.
Mộ Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải xây năm 1893.
HANOI - TOMB OF S.E. LE KINH LUOC HOANG KAO KAI
Mộ vợ chồng Hoàng Cao Khải để lộ thiên trên một nền đá có tường bao, bờ tam cấp dẫn lên được trang trí bằng hai khối đá tạc hoa văn cách điệu hình rồng, về sau một toà lăng được dựng bên trên, toà lăng này còn tồn tại tới ngày nay.
Đối diện với lối lên xuống hồ là lăng chính của vợ chồng Hoàng Cao Khải hoàn toàn bằng đá cẩm thạch trắng, rất lớn và hoành tráng, trần cách sàn hơn 4m, ở giữa có một cái bàn đá màu trắng rộng. Mộ của Hoàng Cao Khải ở bên trái, của vợ ông ở bên phải, đều bằng đá cẩm thạch trắng cực đẹp, chạm trổ tinh vi, có khắc những dòng chữ Hán sắc sảo. Phía trước mộ là hai hàng lính đá mỗi bên bốn người bồng gươm, cao gần bằng người thật, đầu đội mũ nhỏ có tua đứng gác.    Nếu nói về lăng tẩm, và chỉ đề cập đến dưới góc độ kiến trúc và mỹ thuật chạm khắc đá thì lăng Hoàng Cao Khải ở ấp Thái Hà là một công trình được đánh giá rất cao. Hoàng Cao Khải (1850 - 1933) là quận công dưới triều vua Thành Thái nhà Nguyễn.    Nằm rải rác trên tổng diện tích 17ha ở phía Tây gò Đống Đa, cách đường Tây Sơn (Hà Nội) 200m, khu ấp Hoàng Cao Khải (còn gọi là ấp Thái Hà) được xây dựng vào năm 1893, gồm 14 công trình kiến trúc lăng mộ, đình chùa... Công trình kiến trúc này được đánh giá đạt đến trình độ kỹ thuật cao tay trong nghệ thuật điêu khắc đá của người Việt. Toàn bộ lăng được xây bằng đá theo kiểu chữ “Đinh”, dài 8m, cao 6m. Đá xây dựng được chở về từ phủ Quốc Oai (Hà Tây). Chế tác đá là các hiệp thợ nổi tiếng quanh vùng núi An Hoạch (huyện Đông Sơn, Thanh Hóa). Các cột, trụ, xà, bẩy, cửa võng, diềm, tường, nền đều bằng đá và được chạm trổ trau chuốt. Các nhà sử học Việt Nam gọi nó là thành nhà Hồ thứ hai, còn những người Pháp thì đánh giá đây là một trong những đỉnh cao của kiến trúc đá phương Đông. Toàn bộ khu ấp đã được xếp hạng Di tích quốc gia năm 1962.    Đến nay quần thể di tích này đang bị phá huỷ.
Đối diện với lối lên xuống hồ là lăng chính của vợ chồng Hoàng Cao Khải hoàn toàn bằng đá cẩm thạch trắng, rất lớn và hoành tráng, trần cách sàn hơn 4m, ở giữa có một cái bàn đá màu trắng rộng. Mộ của Hoàng Cao Khải ở bên trái, của vợ ông ở bên phải, đều bằng đá cẩm thạch trắng cực đẹp, chạm trổ tinh vi, có khắc những dòng chữ Hán sắc sảo. Phía trước mộ là hai hàng lính đá mỗi bên bốn người bồng gươm, cao gần bằng người thật, đầu đội mũ nhỏ có tua đứng gác.

Nếu nói về lăng tẩm, và chỉ đề cập đến dưới góc độ kiến trúc và mỹ thuật chạm khắc đá thì lăng Hoàng Cao Khải ở ấp Thái Hà là một công trình được đánh giá rất cao. Hoàng Cao Khải (1850 - 1933) là quận công dưới triều vua Thành Thái nhà Nguyễn.

Nằm rải rác trên tổng diện tích 17ha ở phía Tây gò Đống Đa, cách đường Tây Sơn (Hà Nội) 200m, khu ấp Hoàng Cao Khải (còn gọi là ấp Thái Hà) được xây dựng vào năm 1893, gồm 14 công trình kiến trúc lăng mộ, đình chùa... Công trình kiến trúc này được đánh giá đạt đến trình độ kỹ thuật cao tay trong nghệ thuật điêu khắc đá của người Việt. Toàn bộ lăng được xây bằng đá theo kiểu chữ “Đinh”, dài 8m, cao 6m. Đá xây dựng được chở về từ phủ Quốc Oai (Hà Tây). Chế tác đá là các hiệp thợ nổi tiếng quanh vùng núi An Hoạch (huyện Đông Sơn, Thanh Hóa). Các cột, trụ, xà, bẩy, cửa võng, diềm, tường, nền đều bằng đá và được chạm trổ trau chuốt. Các nhà sử học Việt Nam gọi nó là thành nhà Hồ thứ hai, còn những người Pháp thì đánh giá đây là một trong những đỉnh cao của kiến trúc đá phương Đông. Toàn bộ khu ấp đã được xếp hạng Di tích quốc gia năm 1962.

Đến nay quần thể di tích này đang bị phá huỷ.
Bên trong đền thờ Hoàng Cao Khải, ảnh tư liệu của Pháp.   Nguồn:vietlandmarks.com
Bên trong đền thờ Hoàng Cao Khải, ảnh tư liệu của Pháp.
Nguồn:vietlandmarks.com
Hình ảnh vườn cảnh trong khu thái ấp của Hoàng Cao Khải.     Chú thích trên các bức ảnh này cho biết chúng được chụp khi Hoàng Cao Khải đã nghỉ hưu (l'ancien vice roi/ ex-vice roi).
Hình ảnh vườn cảnh trong khu thái ấp của Hoàng Cao Khải.

Chú thích trên các bức ảnh này cho biết chúng được chụp khi Hoàng Cao Khải đã nghỉ hưu (l'ancien vice roi/ ex-vice roi).
Lăng Hoàng Cao Khải những năm 1914-1917 ở ấp Thái Hà, nay thuộc phường Trung Liệt, quận Đống Đa.     Ảnh: Leon Busy.
Lăng Hoàng Cao Khải những năm 1914-1917 ở ấp Thái Hà, nay thuộc phường Trung Liệt, quận Đống Đa.

Ảnh: Leon Busy.
Khu lăng mộ Hoàng Cao Khải được xây dựng năm 1893 bởi tổng đốc Hoàng Cao Khải (1850 – 1933). Ông là một đại thần dưới triều vua Thành Thái nhà Nguyễn và cũng là một nhà văn, nhà sử học của Việt Nam.    Khu lăng mộ là một quần thể di tích gồm dinh thự, đền thờ, lăng mộ… với trình độ kiến trúc tinh xảo trong nghệ thuật điêu khắc đá của người Việt. Năm 1962, di tích đã được Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch) xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa.     Hiện nay trung tâm khu lăng mộ trở thành Trụ sở công an Phường, họ ngăn 2 nấm mộ đá lại và đặt tivi cho những ai trực ban đêm xem để bớt ghê sợ.
Khu lăng mộ Hoàng Cao Khải được xây dựng năm 1893 bởi tổng đốc Hoàng Cao Khải (1850 – 1933). Ông là một đại thần dưới triều vua Thành Thái nhà Nguyễn và cũng là một nhà văn, nhà sử học của Việt Nam.

Khu lăng mộ là một quần thể di tích gồm dinh thự, đền thờ, lăng mộ… với trình độ kiến trúc tinh xảo trong nghệ thuật điêu khắc đá của người Việt. Năm 1962, di tích đã được Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch) xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa.

Hiện nay trung tâm khu lăng mộ trở thành Trụ sở công an Phường, họ ngăn 2 nấm mộ đá lại và đặt tivi cho những ai trực ban đêm xem để bớt ghê sợ.
1950 Aerial view of HANOI - Góc dưới bên phải là khu lăng mộ Hoàng Cao Khải   Photo by Harrison Forman    ov10 - Thắng ARCH: Tòa nhà ba tầng giữa hình nay là bệnh viện Đồng Đa. Cắt ngang là đường Đặng Tiến Đông, Bên phải là đường Tây Sơn ngày nay. Lùm cây trung tâm chính là gò Đống Đa với khoảng sân trống phía trước giáp đường Tây Sơn. Đây chính là ấp Thái Hà
1950 Aerial view of HANOI - Góc dưới bên phải là khu lăng mộ Hoàng Cao Khải
Photo by Harrison Forman

ov10 - Thắng ARCH: Tòa nhà ba tầng giữa hình nay là bệnh viện Đồng Đa. Cắt ngang là đường Đặng Tiến Đông, Bên phải là đường Tây Sơn ngày nay. Lùm cây trung tâm chính là gò Đống Đa với khoảng sân trống phía trước giáp đường Tây Sơn. Đây chính là ấp Thái Hà "huyền thoại". Ống khói nhà máy gạch Cát Linh phía chân trời bên trái. Chân trời ở giữa lệch trái là tháp chuông nhà thờ Cửa Bắc.
Đám tang Hoàng Cao Khải?      Nguồn: EFEO
Đám tang Hoàng Cao Khải?

Nguồn: EFEO

Xem Thêm